مولف: محمد حسینی
کلید واژه: رفاه اجتماعی، شاخص سازی
سال: 1396
عنوان: بررسی و ارائه جامع مؤلفه‌ها و شاخص¬های ناظر بر رفاه اجتماعی

بررسی و ارائه جامع مؤلفه‌ها و شاخص­های ناظر بر رفاه اجتماعی

تهیه و تدوین: محمد حسینی

تاریخ انتشار گزارش: 1396

دانلود


خلاصه: در این گزارش سعی بر آن شده است تا شاخص­های حوزۀ سیاست‌گذاری اجتماعی شناسایی و دسته‌بندی شود. بدین‌منظور ابتدا انواع و ویژگی‌های شاخص‌های اجتماعی بررسی شده، سپس با مطالعۀ تجربۀ کشورها و سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی، مجموعه‌ای از شاخص‌ها و تعریف عملیاتی آن‌ها ارائه می‌گردد.

شاخص‏ها بيانگر ابعاد و شاخه‏هاي عيني قابل‌شناسایی و قابل‌اندازه‌گیری يك مفهوم يا سازه هستند، و روند تغییرات، شناسایی وضعیت موجود، و پیش­بینی تغییرات آینده در راستای تحلیل و ارائه راه‌حل مشکلات و کنترل آ‌ن‌ها را نشان می‌دهند. به‌عبارت‌دیگر شاخص‏هاي توسعه عمدتاً در حكم تلخيص‏هاي آماري هستند كه در پي بيان كمّي واقعيت‏هاي توسعه‏اي هستند كه در صورت برخورداري از قابليت‏ و پايايي لازم مي‏توانند در بيان روند توسعه و نيز مقايسه‏هاي طولي و عرضي مورداستفاده قرار گيرند. شاخص­ها به‌لحاظ کاربردی در چهار دسته تقسیم می‌شود: شاخص­های اطلاع­دهنده، شاخص­های پیش­بینی‌کننده، شاخص­های شناسایی مسائل، و شاخص­های
ارزیابی­کننده برنامه.

شاخص­های اطلاع­دهنده برای توضیح وضعیت موجود جامعه و تغییرات در حال انجام مناسب هستند، اما برای ریشه‌یابی تغییرات و یا شناسایی علت­ها کارایی چندانی ندارند. مشکل اصلی در تدوین چنین شاخص­هایی، شناسایی بخش­های مختلف نظام اجتماعی است که در صورت ترکیب با هم، می­توانند از نظر عملکردی جامع باشند.

شاخص­های پیش­بینی­کننده اطلاعات مناسبی را در خصوص عوامل بروز مسائل اقتصادی-اجتماعی و زمینه­های تغییر و رشد جامعه به دست می­دهند که برنامه­ریزان را به تنظیم و تدوین دقیق­تر و آگاهانه­تر برنامه­های پیشنهادی قادر می­کند و همچنین پیش­بینی برخی از پیامدهای نامطلوب برنامه­ها را ممکن می­سازد.

شاخص­های شناسایی مسائل، شاخص­هایی هستند که برای تدوین آن‌ها، در ابتدا مسئله­ای به‌طور مجرد شناسایی می‌شود و سپس به بخش­های مختلف تقسیم شده و هر بخش به‌صورت یک شاخص محاسبه می­شود. مهم‌ترین ویژگی این شاخص­ها آن است که به درک بهتری از فرایند تغییرات و دگرگونی­ها کمک می­کند.

جایگاه شاخص رفاه اجتماعی در ادبیات داخلی و بین‌المللی

به تعبیر اندیشمندان حوزه سیاست اجتماعی، سیاست‌گذاری اجتماعی را می­توان مداخله عامدانه دولت در جهت دستیابی به اهداف رفاهی در توزیع مجدد منابع در میان شهروندان دانست (بلیک‌‌مور، 1389: 13). هال و میجلی (1388) نیز سیاست‌گذاری اجتماعی را به‌عنوان اقدامی برنامه­ریزی شده و هماهنگ در نظر می­گیرند که زندگی مردم جامعه را دستخوش تغییر قرار می­دهد.

مفاهیم بنیادین در گزارش‌های حوزه رفاه و تأمین اجتماعی

رفاه اجتماعی

فیتزپتریک (1383) رفاه اجتماعی را در معنایی بسیار وسیع در نظر می­گیرد و آن را با چشم‌اندازهایی مانند شادکامی، تأمین، ترجیحات، نیازها، استحقاق، و مقایسه نسبی که یک فرد از نظر رفاه خود با دیگران دارد، تعریف می­کند (فیتزپتریک، 1383: 20 – 26).

حمایت اجتماعی

حمایت اجتماعی به تأمین درآمد و غذای مناسب و همچنین دسترسی به خدماتی اساسی چون بهداشت و سلامت، آموزش، مسکن و آب و فاضلاب بهداشتی دلالت دارد. از سال 2009 مفهوم حداقل حمایت اجتماعی توسعه یافت.

شاخص­های رفاه: تاریخچه، تجارب کشورها

شاخص‌های اجتماعی روند آماری سری زمانی دارند. از این روند می‌توان به وضعیت یک سیستم یا نظام اجتماعی پی برد. همین امر به شناخت تغییرات و مدیریت و اعمال‌نفوذ در تغییرات اجتماعی کمک می­کند (لند، 1999).

داده­هایی بر اساس 11 شاخص و بر مبنای داده‌های تجمیعی گرد آمده است که به قرار زیر هستند: البته برخی شاخص‌ها از نوع شاخص‌های مهم و اولیه هستند مانند تولید ناخالص داخلی. شاخص­ها بر اساس میزان نارضایتی دسته‌بندی شده‌اند:

  • نارضایتی­های جمعیتی (سالخوردگی جمعیتی، نرخ زادوولد پایین، کاهش مهاجرت)
  • نارضایتی­های اقتصادی ( شاخص‌های مربوط به تولید ناخالص داخلی)
  • نارضایتی اشتغالی (بیکاری جوانان، بزرگ‌سالان، زنان)
  • عدم تعادل جنسیتی (در حوزه کاری و جمعیت بیکار)
  • نارضایتی از سیستم مراقبت‌های بهداشتی (نسبت تعداد تخت خواب به بیماران و همچنین نسبت پزشکان به بیماران)
  • درصد رشد جمعیت کشاورزان
  • درصد پایین جمعیت در صنعت
  • درصد پایین جمعیت در بخش خدمات
  • کمبود زیرساخت‌های جاده‌ای (بزرگراه‌ها برحسب کیلومتر، نسبت جمعیت دارای اتومبیل)
  • نارضایتی­های اجتماعی (نرخ خودکشی)
  • مرگ بر اثر مشکلات زیست‌محیطی (مرگ‌های قلبی عروقی، تومورها)
    • شاخص‌های ذهنی

شاخص­های ذهنی در 6 دسته و بر مبنای مصاحبه‌ها در دسته‌بندی چهارگانه خیلی راضی، نسبتاً راضی، نسبتاً ناراضی و ناراضی به دست آمده است. شاخص­ها به شرح زیر هستند:

  • رضایت از زندگی
  • تعریف خود به‌عنوان فرد دین‌دار یا غیردین‌دار
  • شاخص خوش­بینی و یا بدبینی اقتصادی که بر پایه ارزیابی وضعیت اقتصادی مناطق در طول 12 ماه به دست آمده است. این شاخص نشان‌دهنده ارزیابی فردی از وضعیت عمومی اقتصادی در یک کشور است.
  • شاخص خوش‌بینی و یا بدبینی وضعیت مالی که بر پایه ارزیابی تغییرات وضعیت مالی از دیدگاه افراد اندازه‌گیری می‌شود و دوره زمانی تغییرات 12 ماهه را می‌توان برای آن در نظر گرفت.
  • طبقه اجتماعی خاصی که فرد فاعل خود را به آن وابسته می‌داند.

 در ادامه گزارش به بررسی موارد زیر پرداخته شده است:

  • بررسی دو الگوی کشورهای انگلیس و کانادا در زمینه شاخص­های رفاه اجتماعی
  • گزارش شاخص­های رفاه اجتماعی در آلمان
  • گزارش شاخص کیفیت زندگی و بهزیستی مالزی
  • بررسی تجارب بین­المللی: ارائه گزارش­هایی از مجامع و پایگاه­های بین­المللی
  • گزارش جهانی حمایت اجتماعی
  • شاخص‌های اساسی بهزیستی سازمان بهداشتِ جهانی
  • گزارش توسعه انسانی
  • موسسه لگاتوم
  • واحد اطلاعات اکونومیست
  • شاخص‌های کیفیت زندگی اتحادیه اروپا

شاخص­های رفاه اجتماعی

  • اقتصاد
  • کارآفرینی و فرصت
  • آموزش
  • سرمایه اجتماعی
  • مسکن
  • سلامت و بهداشت
  • شاخص‌های اقشار آسیب­پذیر
  • سالمندان
  • زنان
  • اوقات فراغت
  • محیط‌زیست

 

 

در این بخش به طرح شاخص­های سنجش رفاه اجتماعی پرداخته شد. شاخص­های متعددی برای سنجش رفاه اجتماعی در منابع داخلی و خارجی وجود دارد. در بررسی منابع داخلی مانند منابع موجود در مرکز پژوهش­های مجلس، گزارش­های دولتی و پژوهشی در باب رفاه اجتماعی (1379)، و بررسی منابع خارجی مانند بررسی گزارش­های در باب شاخص رفاه اجتماعی در کشور انگلیس، کانادا، امریکا، آلمان، مالزی شاخص­های آن­ها مورد بررسی قرار گرفت. همچنین در ارتباط با گزارش­های بین‌المللی سازمان­ها و شاخص­هایی مانند ILO، EPI،UNICEF، World Bank،  WHO و گزارش حمایت اجتماعی، واحد اطلاعات اکونومیست، اتحادیه اروپا، موسسه لگاتوم و شاخص توسعه انسانی، مورد بررسی قرار گرفت که در نهایت پس از تجمیع شاخص­های اعلامی توسط تمامی این سازمان­ها و نهادهای بین­المللی، مجموعه­ای جامع به دست داد که از بین آن­ها شاخص­هایی مذکور انتخاب و دسته­بندی شدند. شاید بتوان برای هر حوزه از رفاه اجتماعی، بیش از 200 سنجه را متصور شد اما نمی­توان برای چنین گزارشی به دلیل زمان­گیر بودن و عدم اطلاعات دقیق در این رابطه، به تمامی سنجه­ها پرداخت. دلیل گزینش این سنجه­ها، وجه اشتراک آن­ها در میان گزارش­های داخلی، خارجی و بین‌المللی است و در میان گزارش­های صادره توسط این نهادها و سازمان­های فوق‌الذکر، از بیشترین فراوانی برخوردار بوده است.